Arystotelizm to tradycja filozoficzna wyrastająca z dzieła Arystotelesa (384-322 p.n.e.), ucznia Platona i twórcy ateńskiego Liceum. W przeciwieństwie do platońskiego świata oddzielnych idei, Arystoteles szukał struktury w samych rzeczach: każdy byt jest złożeniem substancji, czyli konkretnej materii i formy, która nadaje jej to, czym jest. Poznanie zaczyna się od zmysłów i wznosi się do tego, co ogólne, a zadaniem filozofii jest opisanie tego, co rzeczywiste, takim, jakim jest.
Arystotelizm stał się fundamentem logiki, biologii, etyki i polityki na ponad dwa tysiące lat. Przeszedł przez szkolastykę średniowieczną, w której Tomasz z Akwinu pogodził go z chrześcijaństwem, i przez wieki kształtował język nauki: od pojęć substancji i przyczyn po dyscypliny, które badają naturalny świat.
Oś czasu arystotelizmu
- 384-322 p.n.e. Arystoteles żyje; w 335 roku p.n.e. zakłada Liceum w Atenach.
- IV-III w. p.n.e. Teofrast i Andronikos pielęgnują i porządkują pisma; powstaje Organon logiki.
- IX-XII w. Arystotelizm arabski: Awicenna i Awerroes komentują i rozwijają doktrynę.
- XIII w. Tomasz z Akwinu (1225-1274) w Sumie teologicznej godzi Arystotelesa z wiarą.
- XII-XIII w. Uniwersytety chrześcijańskie przyjmują arystotelesowską metodę jako podstawę nauczania.
- XVI-XVII w. Odrodzenie i nowożytna filozofia przyrody przejmują arystotelesowskie pojęcia, by je stopniowo przekroczyć.
Kluczowe idee
- Substancja i forma: konkretny byt to materia uformowana przez to, czym jest; forma nadaje jedność i istotę.
- Cztery przyczyny: materialna, sprawcza, formalna i celowa wyjaśniają, czym coś jest i dlaczego.
- Akt i możność: rzecz jest zarówno tym, czym aktualnie jest, jak i tym, czym może się stać.
- Logika (Organon): sylogizm i kategorie jako narzędzie poprawnego rozumowania.
- Etyka cnoty: złoty środek między skrajnościami; cnota jako trwała dyspozycja.
- Zmysły jako źródło poznania: nic nie jest w umyśle, czego wcześniej nie było w zmysłach.
Przedstawiciele
- Arystoteles (384-322 p.n.e.), założyciel; autor Metafizyki, Fizyki, Etyki nikomachejskiej i Polityki. (Zobacz też biografię i anegdoty: Arystoteles.)
- Awicenna (ok. 980-1037), arabski filozof i lekarz, komentator Arystotelesa.
- Awerroes (1126-1198), arabski komentator, słynny w średniowiecznej Europie jako „Komentator”.
- Tomasz z Akwinu (1225-1274), dominikanin, twórca szkolastycznego arystotelizmu.
Głośne cytaty
„Cnota jest trwałym usposobieniem do zachowywania środka.”
Arystoteles, Etyka nikomachejska
„Wszyscy ludzie z natury pragną poznania.”
Arystoteles, Metafizyka
Porównania z innymi kierunkami
Arystotelizm rodzi się wprost z krytyki platonizmu: Arystoteles utrzymuje, że formy nie istnieją oddzielnie od rzeczy, lecz w samych rzeczach. Platonik wznosi się ku ideom, arystotelik opisuje strukturę konkretu. Wobec stoicyzmu arystotelizm jest mniej etycznie skupiony, a bardziej systematycznie naukowy, choć oba uznają cnotę za centralną. Neoplatonizm (Plotyn) odrzuca arystotelesowską immanencję na rzecz emanacji z Jedni, komentując przy tym Arystotelesa jako narzędzie analizy.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Arystotelizm arabski: Awicenna i Awerroes (niedługo)
- Szkolastyka i tomizm: Tomasz z Akwinu
- Porównaj z platonizmem i stoicyzmem
