Kantyzm

Kantyzm to system filozoficzny Immanuela Kanta (1724-1804), niemieckiego filozofa z Królewca, uważanego za najważniejszego myśliciela Oświecenia i granicę między filozofią nowożytną a współczesną. Kant dokonał „przewrotu kopernikańskiego” w teorii poznania: zamiast dostosowywać umysł do rzeczy, twierdził że to umysł nadaje formę poznawaniu. Poznajemy zjawiska (jak rzeczy się nam jawią), nie rzeczy same w sobie (noumeny). Ta krytyczna filozofia wyznaczyła granice rozumu i ocaliła miejsce dla wolności i religii.

Trzy krytyki Kanta tworzą spójny system: Krytyka czystego rozumu (1781) bada możliwości i granice poznania, Krytyka praktycznego rozumu (1788) podstawy etyki i wolności, a Krytyka władzy sądzenia (1790) estetykę i celowość. Kantyzm stał się punktem wyjścia dla kolejnych systemów idealizmu niemieckiego.

Ilustracja do tematu — Kant: świat zjawisk i niepoznawalna rzecz sama w sobie.

Oś czasu kantyzmu

1755 Praca habilitacyjna; początek samodzielnej filozofii, wcześniej krytyk metafizyki Wolffa-Leibniza.
1781 Krytyka czystego rozumu (Kritik der reinen Vernunft), fundamentalne dzieło; rewizje w 1787.
1783 Prolegomena do wszelkiej przyszłej metafizyki, przystępne wprowadzenie do Krytyki.
1785 Uzasadnienie metafizyki moralności (Grundlegung zur Metaphysik der Sitten).
1788 Krytyka praktycznego rozumu, etyka imperatywu kategorycznego.
1790 Krytyka władzy sądzenia, estetyka i celowość.
1795 O wiecznym pokoju, esej o pokoju między narodami.

Kluczowe idee

Przewrót kopernikański: przedmioty poznania dostosowują się do struktur umysłu, nie odwrotnie.
Zjawiska i noumeny: poznajemy tylko zjawiska; rzeczy same w sobie pozostają niepoznawalne.
Aprioryczne formy: czas i przestrzeń oraz kategorie (przyczynowość itd.) są wrodzonymi formami umysłu.
Imperatyw kategoryczny: działaj tak, by maksyma twej woli mogła stać się powszechnym prawem.
Wolność i moralność: choć świat fenomenalny jest zdeterminowany, jako istoty rozumne jesteśmy wolni w porządku moralnym.

Przedstawiciele

Immanuel Kant (1724-1804), twórca krytycyzmu.
Karl Leonhard Reinhold (1757-1823), popularyzator kantyzmu; „szkoła kantowska”.
Krytycy i kontynuatorzy: Fichte, Schelling, Hegel rozwinęli kantowski idealizm w idealizm absolutny; neokantyzm XIX/XX w. (Cohen, Cassirer) odnowił myśl Kanta.

Głośne cytaty

„Mam odwagę posługiwać się własnym rozumem.”

Kant, Co to jest Oświecenie? (1784, motto)

„Dwie rzeczy napełniają umysł coraz to nowym podziwem i czcią: niebo gwiaździste nade mną i prawo moralne we mnie.”

Kant, Krytyka praktycznego rozumu (zakończenie)

Porównania z innymi kierunkami

Kantyzm jest syntezą racjonalizmu i empiryzmu: cała wiedza zaczyna się od doświadczenia, lecz jej forma pochodzi z umysłu. Kant budzi się ze „snu dogmatycznego” pod wpływem Hume’a. Jego ograniczenie poznania do zjawisk stoi w opozycji do spekulatywnej metafizyki Leibniza. Z kantyzmu wyrosną idealizm niemiecki (Fichte, Schelling, Hegel) oraz sceptyczny wobec możliwości poznania idealizm.