Fenomenologia

Fenomenologia to nurt filozofii założony przez Edmunda Husserla (1859-1938), niemieckiego filozofa, uznawanego za ojca ruchu fenomenologicznego. Jej hasło brzmi „z powrotem do rzeczy samych”: zamiast teoretyzować o świecie z góry, badamy rzeczy tak, jak się nam jawią (fenomeny) w bezpośrednim doświadczeniu. Husserl odrzucał zarówno psychologizm (redukowanie logiki do psychologii), jak i metafizyczne spekulacje, proponując rygorystyczny, opisowy opis świadomości.

Fenomenologia zrewolucjonizowała filozofię umysłu, psychologię i nauki społeczne. Jej metoda „redukcji” (epoché) polega na zawieszeniu naturalnego nastawienia świata i skupieniu się na samym akcie świadomości. Z fenomenologii wyrośli Heidegger, Sartre, Merleau-Ponty oraz całe tradycje hermeneutyki i egzystencjalizmu.

Ilustracja do tematu — Intencjonalność: świadomość zawsze skierowana na przedmiot.

Oś czasu fenomenologii

1880-1901 Husserl odchodzi od matematyki ku filozofii; pracuje nad podstawami logiki.
1900/1901 Badania logiczne (Logische Untersuchungen), fundament fenomenologii jako opisowej nauki o świadomości.
1913 Idee czystej fenomenologii (Ideen zu einer reinen Phänomenologie), wykład metody redukcji i nastawienia naturalnego.
1916 Husserl obejmuje katedrę we Fryburgu; zakłada „szkołę freiburską”.
1927 Martin Heidegger publikuje Bycie i czas (Sein und Zeit), fenomenologię egzystencjalną skupioną na byciu.
1938 Śmierć Husserla w trakcie narastającego zagrożenia nazizmem; archiwum ocalone przez Herman van Bredę do Louvain.
1940-1960 Rozkwit fenomenologii: Merleau-Ponty (Percepcja, 1945), Edmund Husserl pośmiertnie wydawany z archiwum.

Kluczowe idee

Intencjonalność: świadomość jest zawsze „świadomością czegoś”; każdy akt umysłu skierowany jest na przedmiot.
Epoché (redukcja): zawieszenie naturalnego przekonania o istnieniu świata, by opisać czyste zjawiska.
„Z powrotem do rzeczy samych”: badanie rzeczy tak, jak się jawią, bez uprzedzeń teoretycznych.
Noema i noeza: przedmiot doświadczenia i sam akt doświadczania jako dwie strony intencjonalności.
Różne nastawienia: naturalne (świat jako oczywisty) i fenomenologiczne (świat jako fenomen).

Przedstawiciele

Edmund Husserl (1859-1938), założyciel; badacz świadomości i logiki.
Martin Heidegger (1889-1976), uczeń i następca; egzystencjalna fenomenologia bycia.
Maurice Merleau-Ponty (1908-1961), fenomenologia percepcji i ciała.
Jean-Paul Sartre (1905-1980), fenomenologia zamieniona w egzystencjalizm.

Głośne cytaty

„Z powrotem do rzeczy samych.”

Motto fenomenologii Husserla

„Świadomość jest zawsze świadomością czegoś.”

Zasada intencjonalności (parafraza)

Porównania z innymi kierunkami

Fenomenologia dzieli z kartezjanizmem nacisk na bezpośredniość cogito i świadomości, lecz odrzuca kartezjański dualizm i budowanie świata z rozumu. Wobec empiryzmu nie sprowadza świadomości do wrażeń zmysłowych, lecz bada jej struktury. Z egzystencjalizmem łączy ją opis ludzkiego doświadczenia, choć klasyczna fenomenologia Husserla pozostaje bardziej epistemologiczna.