Filozofia analityczna to dominujący nurt filozofii w świecie anglosaskim od początku XX wieku, który podkreśla jasność, precyzję i analizę logiczną pojęć. Jej początki sięgają prac Gottloba Fregego (1848-1925), Bertranda Russella (1872-1970), George’a Edwarda Moore’a (1873-1958) i Ludwiga Wittgensteina (1889-1951). Zamiast budować wielkie metafizyczne systemy, filozofia analityczna rozbija problemy na mniejsze, precyzyjne, rozstrzygalne pytania, używając logiki i analizy języka.
Filozofia analityczna narodziła się częściowo jako reakcja na heglowski i wiktoriański idealizm (zwłaszcza u Moore’a i Russella). W XX wieku rozwijała się przez zwrot językowy (logiczny pozytywizm, filozofia języka potocznego) aż po współczesne, wysoko techniczne dyscypliny: filozofię umysłu, metafizykę analityczną, logikę i filozofię nauki.
Oś czasu filozofii analitycznej
- 1879 Gottlob Frege publikuje Begriffsschrift (Pismo pojęciowe), fundament nowoczesnej logiki formalnej.
- 1900-1905 Russell rozwija teorię deskrypcji i logicyzm; wraz z Whiteheadem pisze Principia Mathematica (1910-1913).
- 1903 G. E. Moore obala idealizm w Odrzuceniu idealizmu (The Refutation of Idealism), otwierając realizm.
- 1921/1922 Wittgenstein publikuje Traktat logiczno-filozoficzny (Tractatus Logico-Philosophicus).
- 1930 Logiczny pozytywizm Koła Wiedeńskiego: kółko logicznej analizy języka, kryterium weryfikowalności.
- 1953 Wittgenstein wydaje (pośmiertnie) Dociekania filozoficzne (Philosophical Investigations), zwrot ku językowi potocznemu i grom językowym.
- 1960-2000 Rozkwit filozofii umysłu, języka i nauki; dominacja w świecie anglosaskim.
Kluczowe idee
- Analiza logiczna: problemy filozoficzne rozbija się na cząstkowe, precyzyjne twierdzenia.
- Kryterium weryfikowalności: (logiczny pozytywizm) twierdzenie ma sens, tylko gdy daje się je zweryfikować doświadczeniem.
- Zwrot językowy: wiele problemów bierze się z nieporozumień językowych; analiza języka je rozwiązuje.
- Realizm i denotacja: Russell odróżnia nazwę od opisującej frazy; znaczenie słowa to jego denotacja.
- Gry językowe (Wittgenstein): znaczenie wyłania się z użycia w codziennej praktyce językowej.
Przedstawiciele
- Gottlob Frege (1848-1925), twórca logicyzmu i nowoczesnej logiki.
- Bertrand Russell (1872-1970), logicyzm, atomizm logiczny, teoria deskrypcji.
- George Edward Moore (1873-1958), realizm i etyka intuicjonistyczna.
- Ludwig Wittgenstein (1889-1951), teoria obrazu (Tractatus) i zwrot ku język potocznemu (Dociekania).
Głośne cytaty
„O czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć.”
Ludwig Wittgenstein, Traktat logiczno-filozoficzny (zakończenie)
„Nazwy są jak etykiety; znaczenie poznaje się przez użycie.”
Parafraza późnego Wittgensteina
Porównania z innymi kierunkami
Filozofia analityczna odrzuca spekulatywną metafizykę idealizmu niemieckiego i hegla na rzecz ścisłości i logiki. Wobec pragmatyzmu dzieli zainteresowanie praktyką i nauką, lecz jest bardziej formalna i mniej nastawiona na działanie. Nawet fenomenologia, choć kontynentalna, bywa zestawiana z analityczną jako wspólne „zwrócenie się ku doświadczeniu i językowi” — ale różnymi drogami.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Porównaj z pragmatyzmem i marksizmem
