Marksizm to tradycja filozoficzna i polityczna wywodząca się z myśli Karla Marxa (1818-1883) i Friedricha Engelsa (1820-1895). Jako filozofia marksizm jest przede wszystkim materialistyczną koncepcją dziejów: podstawą życia społecznego jest produkcja materialna, a świadomość, kultura, prawo i państwo zależą od stosunków ekonomicznych. Historia toczy się przez walkę klas, a zmiany społeczne wynikają ze zmiany sposobów produkcji.
Marksizm nie jest tylko teorią poznania ani metafizyką — to filozofia praktyczna i krytyczna, której celem jest przekształcenie świata. W swoim najsłynniejszym ujęciu Marx głosił, że „filozofowie tylko różnie interpretowali świat, idzie o to, by go zmienić”. Z marksizmu powstał zarówno materializm historyczny, jak i rozległa tradycja krytyki kapitalizmu, od socjalizmu po zachodni marksizm XX wieku.
Oś czasu marksizmu
- 1843-1844 Marx przechodzi od heglizmu i liberalizmu do materializmu; pisze Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne (1844).
- 1845 Tezy o Feuerbachu, gdzie pada słynne „filozofowie różnie interpretowali świat, idzie o to, by go zmienić”.
- 1848 Marx i Engels piszą Manifest komunistyczny (zlecony przez Ligę Komunistów).
- 1867 Marx wydaje pierwszy tom Kapitału (Das Kapital); krytyka ekonomii politycznej kapitalizmu.
- 1883 Śmierć Marxa; Engels porządkuje i wydaje dalsze tomy Kapitału (II 1885, III 1894).
- XX wiek Marksizm staje się ideologią ruchów socjalistycznych i komunistycznych; rozwija się zachodni marksizm (Lukács, Gramsci, Szkoła frankfurcka).
Kluczowe idee
- Materializm historyczny: baza ekonomiczna (sposób produkcji) kształtuje nadbudowę (prawa, polityka, ideologia).
- Walka klas: historia jest historią walk klas; zmiana społeczna rodzi się z konfliktu klas.
- Alienacja (wyobcowanie): pracownik najemny jest wyobcowany od owoców swej pracy i od siebie samego.
- Teoria wartości: wartość towaru tworzy praca; kapitał opiera się na wyzysku pracy najemnej.
- Praktyka (prakseologia): filozofia ma przekształcać świat, nie tylko go opisywać.
Przedstawiciele
- Karl Marx (1818-1883), twórca materializmu historycznego i krytyki kapitalizmu.
- Friedrich Engels (1820-1895), współtwórca; systematyzator materializmu dialektycznego.
- György Lukács (1885-1971), zachodni marksizm i refleksja nad świadomością klasową.
- Antonio Gramsci (1891-1937), hegemonia kulturowa i przekształcenie marksizmu w teorię kultury.
- Szkoła frankfurcka: Adorno, Horkheimer, Marcuse — krytyczna teoria społeczeństwa.
Głośne cytaty
„Filozofowie tylko różnie interpretowali świat; idzie o to, aby go zmienić.”
Karl Marx, Tezy o Feuerbachu (1845)
„Przyczyna biedy nie w samej biedzie, lecz w stosunkach, które ją tworzą.”
Parafraza tezy o zmianie warunków (Marx)
Porównania z innymi kierunkami
Marksizm wyrasta z heglizmu, lecz odwraca jego dialektykę: zamiast ducha, podstawą jest materia i produkcja. Wobec idealizmu niemieckiego marksizm jest zdecydowanie materialistyczny. W stosunku do egzystencjalizmu kładzie nacisk na warunki społeczne i zbiorowe, a nie na jednostkowe doświadczenie. Jego praktyczny zwrot odróżnia go od filozofii analitycznej.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Heglizm (źródło dialektyki)
- Porównaj z egzystencjalizmem
