Kartezjanizm

Kartezjanizm to nurt filozofii nowożytnej wywodzący się z myśli René Descartesa (1596-1650), francuskiego filozofa i matematyka, uznawanego za ojca filozofii nowożytnej. Jego fundamentem jest racjonalizm: pewność poznania osiągamy nie przez zmysły, lecz przez rozum. Punkt wyjścia stanowi słynny zwrot „Cogito, ergo sum” (Myślę, więc jestem), który Descartes uznał za pierwszą, niepodważalną prawdę. Od tego pewnego punktu budował cały system wiedzy: istnienie Boga, świata zewnętrznego i rozdzielność duszy od ciała.

Kartezjanizm rozprzestrzenił się w XVII wieku głównie w Holandii, Francji i Niemczech, wywierając ogromny wpływ na naukę i filozofię. Jego radykalny rozdział rzeczy myślącej (res cogitans) od rzeczy rozciągłej (res extensa), czyli dualizm kartezjański, stał się jednym z najtrwalszych i najbardziej spornych tematów całej nowożytnej filozofii umysłu.

Ilustracja do tematu — Dualizm kartezjański: umysł i ciało, dwie substancje.

Oś czasu kartezjanizmu

1637 Descartes publikuje Rozprawę o metodzie (Discours de la méthode) z aneksami: Dioptryką, Meteory i Geometria.
1641 Światło dzienne widzą Medytacje o pierwszej filozofii (Meditationes de prima philosophia), zawierające dowód istnienia Boga i oddzielenie duszy od ciała.
1644 Zasady filozofii (Principia philosophiae), systematyczny wykład całego systemu.
1649 Namiętności duszy (Les Passions de l’âme), ostatnie dzieło Descartesa o emocjach i ciele.
1650 Śmierć Descartesa w Sztokholmie na dworze królowej Krystyny.
1662-1690 Rozkwit kartezjanizmu; Nicolas Malebranche (1638-1715) rozwija okazjonalizm, twierdząc że to Bóg jest jedyną prawdziwą przyczyną.

Kluczowe idee

Metoda i wątpienie: systematyczne zwątpienie we wszystko, co nie jest pewne, aż dotrzemy do jednej niepodważalnej prawdy (Cogito).
Cogito, ergo sum: akt myślenia jest jedynym, czego nie możemy wątpić; na nim Descartes buduje poznanie.
Dualizm duszy i ciała: rzeczywistość dzieli się na myślenie (res cogitans) i rozciągłość (res extensa); człowiek to połączenie obu.
Idee wrodzone: pewne idee (Bóg, jaźń, nieskończoność) nie pochodzą ze zmysłów, lecz są wrodzone umysłowi.
Wiara w rozum: rozum, odpowiednio prowadzony metodą, może dotrzeć do prawdy o świecie.

Przedstawiciele

René Descartes (1596-1650), założyciel; ojciec filozofii nowożytnej, geometria analityczna.
Nicolas Malebranche (1638-1715), twórca okazjonalizmu; jedyną przyczyną jest Bóg, ciało i dusza są tylko okazjami.
Baruch Spinoza (1632-1677), zaczynał od kartezjanizmu, lecz przekształcił dualizm w monizm; osobna karta osób.
Gottfried Leibniz (1646-1716), krytyk i kontynuator; rozwijał racjonalizm w innym kierunku.

Głośne cytaty

„Myślę, więc jestem.”

René Descartes, Rozprawa o metodzie (1637)

„Nie ma nic w umyśle, co wcześniej nie byłoby w zmysłach, z wyjątkiem samego umysłu.”

Parafraza kartezjańskiej idei wrodzonej

Porównania z innymi kierunkami

Kartezjanizm to fundament racjonalizmu kontynentalnego; przeciwstawia się mu empiryzm, który źródło poznania widzi w doświadczeniu, nie w rozumie. Descartes i Spinoza łączy racjonalizm, lecz Spinoza odrzuca dualizm na rzecz jednej substancji (Boga i natury). Wobec kantyzmu kartezjanizm jest mniej krytyczny wobec możliwości poznania: Kant uzna, że nie poznajemy rzeczy samych w sobie, a jedynie zjawiska.