Empiryzm to nurt filozofii nowożytnej, który głosi, że wszelkie poznanie pochodzi z doświadczenia zmysłowego. W przeciwieństwie do racjonalizmu kartezjańskiego, empirycy odrzucają wrodzone idee i twierdzą, że umysł jest pierwotnie „czystą kartą” (tabula rasa), którą zapisują dopiero wrażenia zmysłowe. Kluczowymi postaciami są trzej brytyjscy filozofowie: John Locke, George Berkeley i David Hume.
Empiryzm brytyjski rozwinął się w XVII-XVIII wieku jako reakcja na spekulatywny racjonalizm kontynentalny. Jego konsekwencje są głębokie: skoro poznanie zależy od doświadczenia, granice ludzkiej wiedzy wyznacza zakres naszych zmysłów. Hume’owski sceptycyzm o granicach poznania przygotował grunt pod krytyczną filozofię Kanta.
Oś czasu empiryzmu
- 1689/1690 John Locke (1632-1704) publikuje Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (An Essay Concerning Human Understanding), fundament empiryzmu i teorii tabula rasa.
- 1710 George Berkeley (1685-1753) wydaje Traktat o zasadach poznania ludzkiego, rozwijając immaterializm („istnieć to być postrzeganym”).
- 1739-1740 David Hume (1711-1776) publikuje Traktat o naturze ludzkiej (A Treatise of Human Nature), doprowadzając empiryzm do sceptycyzmu.
- 1748 Hume wydaje Badania dotyczące rozumu ludzkiego, uproszczoną wersję swej epistemologii.
- 1781 Kant, pod wpływem Hume’a, wydaje Krytykę czystego rozumu, łącząc empiryzm z racjonalizmem.
Kluczowe idee
- Tabula rasa: umysł noworodka jest pusty; wszystkie idee pochodzą z doświadczenia (Locke).
- Immaterializm: rzeczy istnieją tylko jako postrzegane; Berkeley odrzuca materię (esse est percipi).
- Sceptycyzm przyczynowości: Hume twierdzi, że nie obserwujemy przyczyny, lecz tylko stałe następstwo; przyczynowość to nawyk umysłu.
- Wrażenia i idee: Hume dzieli spostrzeżenia na żywe wrażenia (zmysły) i mniej wyraźne idee (wyobrażenia).
- Granice poznania: wiedza nie wykracza poza doświadczenie; metafizyka spekulatywna jest poza zasięgiem.
Przedstawiciele
- John Locke (1632-1704), ojciec brytyjskiego empiryzmu; teoria tabula rasa i władz umysłu.
- George Berkeley (1685-1753), immaterializm; krytyk abstrakcyjnych idei Locke’a.
- David Hume (1711-1776), sceptycyzm i naturalizm; rozwiązał problem przyczynowości.
Głośne cytaty
„Umysł ludzki w początkowym stanie jest jak niezapisany papier.”
John Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (parafraza)
„Istnieć to być postrzeganym.”
George Berkeley (esse est percipi)
Porównania z innymi kierunkami
Empiryzm jest bezpośrednim przeciwieństwem kartezjanizmu, który kładzie nacisk na rozum i idee wrodzone. Kantyzm próbuje pogodzić oba stanowiska: Kant przyznaje, że cała wiedza zaczyna się od doświadczenia, lecz twierdzi, że jej forma pochodzi z umysłu. W stosunku do Leibniza, który bronił idei wrodzonych i racjonalizmu, empiryzm jest stanowiskiem bardziej ostrożnym i krytycznym wobec metafizyki.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Porównaj z kartezjanizmem i kantyzmem
- Tradycja stoicka: zobacz stoicyzm
