Platonizm

Platonizm to tradycja filozoficzna zapoczątkowana przez Platona (427-347 p.n.e.), ucznia Sokratesa i twórcę ateńskiej Akademii. Jej serce stanowi teoria form (idei): obok świata zmysłowego, który widzimy i który się zmienia, istnieje świat wiecznych, niezmiennych idei, a prawdziwe poznanie to przypominanie sobie (anamneza) tego, co dusza oglądała, zanim wcieliła się w ciało. Rzeczywistość, którą postrzegamy, jest cieniem tej wyższej rzeczywistości.

Ilustracja do tematu — Platońska drabina form: od cienia do słońca.

Platonizm nie był jedną zamkniętą doktryną, lecz żywą tradycją, która przez wieki przekształcała się: od Akademii Platona przez neoplatonizm Plotyna po chrześcijańskie i renesansowe odczytania. To właśnie ta zdolność do przemiany uczyniła z niego jedną z najbardziej wpływowych gałęzi całej mapy filozoficznej.

Oś czasu platonizmu

427-347 p.n.e. Platon żyje i pisze; zakłada Akademię w Atenach (ok. 387 p.n.e.).
IV-III w. p.n.e. Staroplatonicy i Akademiccy Sceptycy prowadzą szkołę po śmierci Platona.
III w. n.e. Plotyn w Rzymie tworzy neoplatonizm; Enneady zbierają jego naukę o Jedni.
III-VI w. n.e. Porfiriusz, Jamblich i Proklos rozwijają neoplatonizm; Proklos zamyka ateńską szkołę przed 529 r. n.e.
V w. Augustyn godzi platonizm z chrześcijaństwem; idea wiecznych prawd przenika myśl średniowieczną.
XV w. Ficino i Pico della Mirandola odradzają platonizm w renesansowej Florencji.

Kluczowe idee

Teoria form: wieczne, niezmienne idee są prawdziwszą rzeczywistością niż zmienne przedmioty zmysłowe.
Drogą od cienia do światła: alegoria jaskini pokazuje wznoszenie się z niewiedzy do poznania.
Anamneza: wiedza jako przypominanie sobie idei oglądanych przez duszę.
Trójpodział duszy: rozum, odwaga i pożądliwość; sprawiedliwość jako ich harmonia.
Doctrina inspiracji: Eros prowadzący od piękna zmysłowego do piękna absolutnego.

Przedstawiciele

Platon (427-347 p.n.e.), założyciel; autor Państwa, Uczty, Fajdrosa i Timajosa. (Zobacz też biografię: Platon.)
Plotyn (204-270 n.e.), twórca neoplatonizmu, autor Ennead. (Zobacz też biografię: Plotyn.)
Porfiriusz (ok. 234-305 n.e.), uczeń Plotyna, wydawca Ennead i komentator Arystotelesa.
Proklos (412-485 n.e.), schyłkowy neoplatonista ateński.
Augustyn z Hippony (354-430 n.e.), most między platonizmem a chrześcijaństwem.
Marsilio Ficino (1433-1499), renesansowy tłumacz i odnowiciel platonizmu.

Głośne cytaty

„Sokrates: zatem rzeczy, które poznajemy, przypominamy sobie; i zgodzimy się, że wiedza oznacza przypominanie.”

Platon, Menon

„Wydaje się, że wszyscy ludzie z natury pragną poznania.”

Arystoteles, Metafizyka (słynne echo platońskiego napięcia ku wiedzy)

Porównania z innymi kierunkami

Platonizm i arystotelizm to dwa największe spory starożytności. Arystoteles, uczeń Platona, odrzucił oddzielny świat idei, umieszczając formy w samych przedmiotach. Tam gdzie platonik widzi cień i ideał, arystotelik widzi konkretną substancję i formę w niej. Wobec stoicyzmu platonizm jest bardziej dualistyczny i mistyczny: stoicy szukają logosu w materialnym świecie, platonicy wzroku skierowanego ku wyższej rzeczywistości. Neoplatonizm, wyrastający z platonizmu, dodaje do niego metafizykę Jedni, z której wszystko emanuje.