Egzystencjalizm to nurt filozofii, który stawia jednostkę i jej istnienie w centrum: człowiek nie jest z góry określony przez naturę czy esencję, lecz najpierw istnieje, a dopiero potem przez swoje wybory nadaje sobie sens i kształt. Hasło Jeana-Paula Sartre’a, że „egzystencja poprzedza esencję”, oddaje sedno: to człowiek tworzy swoje znaczenie, a nie odnajduje je gotowe.
Egzystencjalizm nie jest jedną szkołą, lecz rodziną myślicieli, których łączy uwaga na wolność, lęk, autentyczność, śmierć i odpowiedzialność. Od religijnego Kierkegaarda przez fundamentalną ontologię Heideggera po ateistyczny, radykalny humanizm Sartre’a i de Beauvoir, nurt ten przez XX wiek formułował pytania, które wracają dziś w debatach o sztucznej inteligencji, wolnej woli i znaczeniu ludzkiego istnienia.
Oś czasu egzystencjalizmu
- 1813-1855 Søren Kierkegaard, duński prekursor, opisuje „skok wiary” i trzy stadia życia: estetyczne, etyczne, religijne.
- 1900-1976 Martin Heidegger wydaje Bycie i czas (1927); pytanie o sens „bycia” staje się centralne.
- 1943 Jean-Paul Sartre publikuje Bycie i nicość; egzystencjalizm zyskuje formę ateistyczną i radykalną.
- 1945 Sartre w wykładzie „Egzystencjalizm jest humanizmem” nadaje nurtowi popularną, publiczną postać.
- 1949 Simone de Beauvoir w Drugiej płci łączy egzystencjalizm z analizą sytuacji kobiet.
- Druga połowa XX w. Albert Camus, Gabriel Marcel i Maurice Merleau-Ponty rozwijają odmiany egzystencjalizmu.
Kluczowe idee
- Egzystencja poprzedza esencję: nie ma z góry danej ludzkiej natury; człowiek najpierw jest, potem się definiuje.
- Wolność i odpowiedzialność: skoro wybieramy sami, ponosimy ciężar własnych wyborów.
- Lęk (angst): świadomość własnej wolności i kruchości; nie pokonany, lecz przyjęty.
- Autentyczność: życie we własnym imieniu, nie w gotowych rolach dostarczonych przez świat.
- Bycie-ku-śmierci: uświadomienie własnej skończoności odsłania możność autentycznego życia (Heidegger).
- Zobowiązanie: sens powstaje w działaniu i zaangażowaniu, nie w kontemplacji w próżni (Sartre).
Przedstawiciele
- Søren Kierkegaard (1813-1855), duński filozof religijny; prekursor nurtu.
- Martin Heidegger (1889-1976), niemiecki ontolog; Bycie i czas, mimo kontrowersji wokół biografii, fundament fenomenologii egzystencjalnej.
- Karl Jaspers (1883-1969), niemiecki filozof egzystencji i psychiatra.
- Jean-Paul Sartre (1905-1980), francuski filozof i pisarz; Bycie i nicość i Egzystencjalizm jest humanizmem.
- Simone de Beauvoir (1908-1986), filozofka, autorka Drugiej płci; wolność i sytuacja.
- Albert Camus (1913-1960), pisarz-filozof; sens w buncie mimo absurdalności świata.
Głośne cytaty
„Człowiek jest skazany na wolność.”
Jean-Paul Sartre, Egzystencjalizm jest humanizmem
„Egzystencja poprzedza esencję.”
Jean-Paul Sartre
„Skok wiary nie jest skokiem w ciemność, lecz skokiem poza gorzką konieczność rozpaczy.”
Søren Kierkegaard (parafraza z pism duńskich)
Porównania z innymi kierunkami
Egzystencjalizm radykalnie różni się od wielkich systemów metafizycznych platonizmu i neoplatonizmu: tam sens jest zapisany w hierarchii bytu i można go odnaleźć, tu sens trzeba samemu stworzyć w wolności. Wobec arystotelizmu, który definiuje człowieka przez funkcję i cnotę, egzystencjalizm odrzuca gotową esencję: nie ma „właściwego” przeznaczenia człowieka. A w porównaniu ze stoicyzmem, który uczy panowania nad emocjami i życia zgodnie z naturą, egzystencjalizm podkreśla raczej lęk i odpowiedzialność własnych wyborów niż spokój płynący z harmonii z kosmosem.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Fenomenologia: powrót do rzeczy samych (niedługo)
- Filozofia analityczna: jasność i logika (niedługo)
- Porównaj z stoicyzmem i arystotelizmem
