Idealizm niemiecki

Idealizm niemiecki to nurt filozofii rozwijany w Niemczech na przełomie XVIII i XIX wieku, będący rozwinięciem i przekroczeniem filozofii Kanta. Jego główni przedstawiciele to Johann Gottlieb Fichte (1762-1814), Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775-1854) i Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Idealizm niemiecki twierdzi, że rzeczywistość jest ostatecznie umysłowa lub duchowa, a podmiot odgrywa konstytutywną rolę w tworzeniu świata. Punktem wyjścia jest kantowskie odkrycie, że umysł nie tylko odbiera świat, lecz nadaje mu formę.

Od Fichtego (podmiot jako Ja tworzące świat) przez Schellinga (absolut jako jedność podmiotu i przedmiotu, natury i ducha) do Hegla (absolut jako samorozwijający się duch realizowany w dziejach) idealizm niemiecki narasta w stopniu spekulacji i ambicji. To jeden z najwyższych, ale też najbardziej kontrowersyjnych szczytów filozofii nowożytnej.

Ilustracja do tematu — Idealizm niemiecki: podmiot i przedmiot zbiegają się w Absolucie.

Oś czasu idealizmu niemieckiego

1794 Fichte wydaje Fundament całej nauki o wiedzy (Grundlage der gesammten Wissenschaftslehre); początek postkantowskiego idealizmu.
1800 Schelling publikuje System idealizmu transcendentalnego.
1807 Hegel wydaje Fenomenologię ducha (Phänomenologie des Geistes), jedno z najważniejszych dzieł filozofii.
1812-1816 Nauka logiki (Wissenschaft der Logik), wykład heglowskiej logiki dialektycznej.
1817 Encyklopedia nauk filozoficznych, systematyczne ujęcie systemu Hegla.
1820/1821 Zarys filozofii prawa (Grundlinien der Philosophie des Rechts), filozofia państwa i wolności.

Kluczowe idee

Absolut: jedność wszystkiego, co istnieje; realność jako samorozwijający się duch/umysł.
Dialektyka: filozofia rozwija się przez sprzeczności (teza-antyteza-synteza); prawda wyłania się z napięć.
Historyzacja ducha: dzieje świata to proces, w którym duch dochodzi do samoświadomości.
Ja jako twórca (Fichte): podmiot (Ja) ustanawia świat (Nie-Ja), wiedza jest samowiedzą.
Tożsamość podmiotu i przedmiotu (Schelling): absolut przekracza rozdział natury i ducha.

Przedstawiciele

Johann Gottlieb Fichte (1762-1814), twórca nauki o wiedzy; akcent na podmiot i wolność.
Friedrich Schelling (1775-1854), filozofia natury, tożsamość, późny „pozytywny” zwrot.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831), szczyt systemu; zasada heglizmu.
Arthur Schopenhauer (1788-1860), choć krytyk Hegla, wyrasta z kantyzmu i idealizmu; uznawał się za kontynuatora woli jako rzeczy samej w sobie.

Głośne cytaty

„To, co rozumne, jest rzeczywiste; a to, co rzeczywiste, jest rozumne.”

Hegel, Zasady filozofii prawa (parafraza przedmowy)

„Cała prawda jest procesem.”

Parafraza heglowskiej dialektyki

Porównania z innymi kierunkami

Idealizm niemiecki wyrasta bezpośrednio z kantyzmu, lecz przekracza kantowską granicę między zjawiskiem a rzeczą samą w sobie: dla Fichtego, Schellinga i Hegla absolut jest poznawalny przez rozum. W stosunku do spinozizmu zachowuje on rozumienie jedności rzeczywistości, lecz nadaje jej dialektyczny, historyczny charakter. Schopenhauer, choć w obrębie idealizmu, zwraca się ku pesymizmowi i woli, a jego wątek stoickiego spokoju łączy go z stoicyzmem.