Leibnizjanizm (monadologia) to system filozoficzny Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716), niemieckiego filozofa, matematyka i logika, współtwórcy rachunku różniczkowego (niezależnie od Newtona). Leibniz zbudował racjonalistyczny system, w którym świat składa się z nieskończonej liczby prostych, niematerialnych substancji zwanych monadami. Każda monada jest samodzielną, „bezokienną” jednostką, która odzwierciedla cały wszechświat ze swojego punktu widzenia.
Leibniz starał się pogodzić wiarę i rozum, mechanikę i teologię, pojedyncze perceptualne monady i harmonię całości. Jego słynna teza, że żyjemy w „najlepszym z możliwych światów”, wywołała długą polemikę, w tym słynną satyrę Woltera (Kandyd).
Oś czasu leibnizjanizmu
- 1666 De arte combinatoria, wczesna praca nad uniwersalnym językiem i logiką.
- 1670-1716 Leibniz rozwija rachunek różniczkowy i całkowy (głównie 1670-1690), równolegle do Newtona.
- 1686 Rozprawa metafizyczna; zalążek monadologii i zasady harmonii przedustawnej.
- 1704 Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, odpowiedź na empiryzm Locke’a.
- 1710 Teodycea (Essais de théodicée), obrona dobroci Boga wobec zła w świecie.
- 1714 Monadologia, zwięzły wykład całego systemu (opublikowana pośmiertnie).
Kluczowe idee
- Monady: proste, niepodzielne substancje; nie mają części ani „okien” (nie oddziałują fizycznie).
- Harmonia przedustawna: Bóg z góry zaprogramował monady tak, że mimo braku oddziaływań przebiegają zgodnie, jak zegary.
- Racja dostateczna: nic nie dzieje się bez powodu; wszystko ma wystarczającą przyczynę.
- Najlepszy z możliwych światów: Bóg wybrał do stworzenia najlepszy z możliwych światów, mimo obecności zła (teodycea).
- Zasada nieskładników (tożsamości nierozróżnialnych): nie ma dwóch identycznych monad.
Przedstawiciele
- Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), twórca systemu.
- Christian Wolff (1679-1754), systematyzator i popularyzator filozofii Leibniza w Niemczech; „szkoła Wolffa”.
- Krytycy i kontynuatorzy: Kant wcześnie krytykował metafizykę Wolffa-Leibniza; później Russell i Couturat zwrócili uwagę na logikę Leibniza.
Głośne cytaty
„Żyjemy w najlepszym z możliwych światów.”
Leibniz, Teodycea (1710)
„Nie ma niczego bez racji dostatecznej.”
Zasada racji dostatecznej Leibniza
Porównania z innymi kierunkami
Leibniz pozostaje w obrębie racjonalizmu kontynentalnego wraz z Descartesem i Spinozą, lecz jego świat jako mnogość monad ostro różni się od spinozjańskiej jednej substancji (spinozizm). Wobec empiryzmu Leibniza broni idei wrodzonych i rozumu. Jego harmonia przedustawna to alternatywa dla okazjonalizmu Malebranche’a w obrębie kartezjanizmu. Kant później skrytykuje dogmatyzm tej metafizyki.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Porównaj z kartezjanizmem, spinozizmem i empiryzmem
