Spinozizm to system filozoficzny Barucha (Benedykta) Spinozy (1632-1677), holenderskiego filozofa żydowskiego pochodzenia, uznawanego za jednego z największych racjonalistów nowożytności. Spinozizm odrzuca kartezjański dualizm duszy i ciała na rzecz monizmu: istnieje jedna, nieskończona substancja, którą Spinoza utożsamia z Bogiem i naturą (Deus sive Natura). Wszystko, co istnieje, jest przejawem tej jednej substancji, a ostateczny porządek świata jest konieczny, nie przypadkowy.
Spinozizm miał odwagę podporządkować wszystko jednej zasadzie. Umykał więc zarówno religijnemu obrazowi osobowego Boga, jak i mechanicznemu obrazowi wszechświata. Etyka Spinozy, napisana w geometricznym stylu na wzór Elementów Euklidesa, jest jednym z najśmielszych dzieł filozofii nowożytnej.
Oś czasu spinozizmu
- 1632 Rodzi się w Amsterdamie w sefardyjskiej rodzinie żydowskiej.
- 1656 Zostaje wykluczony (herem) ze wspólnoty żydowskiej w Amsterdamie za „wykraczające myśli”.
- 1663 Publikuje Zasady filozofii kartezjańskiej, wykład zaczynający od Descartesa.
- 1670 Traktat teologiczno-polityczny (Tractatus Theologico-Politicus), obrona wolności myśli i krytyka autorytetu religijnego.
- 1677 Pośmiertnie ukazuje się Etyka (Ethica) oraz Politico; dzieła natychmiast zakazane przez władze.
Kluczowe idee
- Monizm substancji: istnieje jedna substancja (Bóg albo natura); umysł i ciało to dwa aspekty tego samego.
- Deus sive Natura: Bóg i natura są jednym; pantheizm odmienny od klasycznego teizmu i deizmu.
- Determinizm: wszystko dzieje się z konieczności; wolność jest zrozumieniem konieczności, nie jej brakiem.
- Conatus: każda rzecz dąży do trwania w bycie; z niego wywodzi się etyka.
- Amor Dei intellectualis: intelektualna miłość Boga jako najwyższe szczęście wolnego umysłu.
Przedstawiciele
- Baruch Spinoza (1632-1677), twórca systemu; jedyny „pełny” spinozysta w ścisłym sensie.
- Pierre Bayle (1647-1706), popularyzator i krytyk; pierwszy, który przedstawił spinozizm szerokiej publiczności.
- Późniejsi kontynuatorzy: Lessing, Goethe, Herder, a w XIX wieku ożywienie na nowo przez Hegla (krytyka) i Nietzschego (inspiracja).
Głośne cytaty
„Bóg albo natura.”
Spinoza, Etyka (Deus sive Natura)
„Nie płacz, nie śmiej się, ale zrozum.”
Przypisywana Spinozie postawa poznawcza
Porównania z innymi kierunkami
Spinozizm wyrasta z kartezjanizmu, lecz przekształca jego dualizm w monizm; dla Spinozy nie ma dwóch substancji, a tylko jedna. Wobec Leibniza, który widział świat jako mnogość niezależnych monad, spinozizm jest zdecydowanie monistyczny. Jego determinizm i etyka życia wolnego od namiętności mają na swój sposób bliski związek ze stoicką ideą życia zgodnego z naturą i panowania nad afektami.
Zobacz też
- Filozoficzna Mapa (gałąź macierzysta)
- Porównaj z kartezjanizmem i Leibnizem
- Wątek stoicki: stoicyzm
