Neoplatonizm

Neoplatonizm to najpóźniejsza i najbardziej metafizyczna postać platonizmu, ukształtowana przez Plotyna (204-270 n.e.). Tam gdzie Platon opisywał świat idei obok świata zmysłowego, Plotyn zbudował hierarchiczną wizję rzeczywistości, na szczycie której stoi Jednia (to Hen), źródło wszystkiego, co istnieje. Z Jedni wyłania się kolejno Umysł (nous), Dusza (psyche) i w końcu świat materialny, który jest najniższym, najbardziej oddalonym od źródła poziomem emanacji.

Ilustracja do tematu — Neoplatońska emanacja: Jednia przez Umysł i Duszę.

Neoplatonizm nie był tylko akademicką filozofią. Stał się duchową ścieżką, w której poznanie łączy się z ascezą, mistyką i teurgią, i przez późną starożytność wpłynął na chrześcijaństwo, judaizm i islam, a w renesansie powrócił jako żywy filozoficzny program. To jedna z tych gałęzi drzewa, które łączą filozofię z religijnym poszukiwaniem Jedni.

Oś czasu neoplatonizmu

204-270 n.e. Plotyn żyje; w 244 roku przenosi się do Rzymu, gdzie naucza aż do śmierci.
III w. n.e. Porfiriusz, uczeń Plotyna, porządkuje Enneady i przekazuje naukę dalej.
IV-V w. n.e. Jamblich rozwija teurgię i rytualną religijność neoplatonizmu.
V w. n.e. Proklos prowadzi neoplatońską szkołę w Atenach; szczyt systematycznej metafizyki.
529 r. n.e. Cesarz Justynian zamyka ateńską Akademię; neoplatonizm jako świecka szkoła dobiega końca.
V-XIII w. Idee neoplatońskie przenikają myśl chrześcijańską (Pseudo-Dionizy, Eriugena).
XV w. Marsilio Ficino tłumaczy Plotyna na łacinę; renesansowe odrodzenie platonizmu.

Kluczowe idee

Jednia: ponad bytem i myślą, źródło wszelkiej rzeczywistości; nie jest poznawana, lecz osiągana w ekstazie.
Emanacja: rzeczywistość wyłania się z Jedni przez Umysł i Duszę, bez uszczuplenia źródła; odstęp od źródła = mniejsza doskonałość.
Umysł (nous): poziom wiecznych form i myśli, pierwszy stopień emanacji.
Dusza (psyche): pośrednik między światem umysłowym a materialnym; ludzka dusza jest jej ułamkiem.
Teurgia i ekstaza: droga powrotu duszy do Jedni przez kontemplację, oczyszczenie i zbliżenie do boskości.

Przedstawiciele

Plotyn (204-270 n.e.), założyciel; wydane przez Porfiriusza Enneady to kanon neoplatonizmu. (Zobacz też biografię: Plotyn.)
Porfiriusz (ok. 234-305 n.e.), uczeń i redaktor Ennead; komentator Arystotelesa i obrońca szkoły.
Jamblich (ok. 245-325 n.e.), zwrot ku teurgii i hierarchii boskich bytów.
Proklos (412-485 n.e.), schyłkowy mistrz ateński, autor Elementów teologii.
Pseudo-Dionizy Areopagita (V-VI w.), chrześcijański autor przenoszący myśl neoplatońską na teologię.
Marsilio Ficino (1433-1499), renesansowy tłumacz Ennead.

Głośne cytaty

„Jednia jest wszystkim, a zarazem niczym z rzeczy, bo źródło rzeczy nie jest żadną z nich.”

Plotyn, Enneady

„Wyjdź poza wszystko, podnieś się ponad i wróć do źródła, z którego wyszedłeś.”

Plotyn, Enneady (parafraza z zachętą do powrotu duszy)

Porównania z innymi kierunkami

Neoplatonizm jest jednocześnie kontynuacją i przekształceniem platonizmu: przejmuje świat idei, ale podporządkowuje go Jedni i dodaje pojęcie emanacji, tak że świat już nie tylko odbija idee, lecz wypływa z boskiego źródła. Wobec arystotelizmu jest jeszcze bardziej transcendentny i mistyczny: Arystoteles szukał struktury w samych rzeczach, neoplatonik wznosi się ku temu, co ponad rzeczami. A w porównaniu z praktycznym stoicyzmem neoplatonizm odwraca kierunek uwagi ze świata i emocji ku źródłu wszelkiego bytu; stoik panuje nad sobą, neoplatonik dąży do zjednoczenia z Jednią.