Pragmatyzm

Pragmatyzm to amerykański nurt filozofii, który powstał w końcu XIX wieku, a jego twórcami są Charles Sanders Peirce (1839-1914), William James (1842-1910) i John Dewey (1859-1952). Jego główna teza głosi, że znaczenie pojęć i prawdziwość twierdzeń należy oceniać przez praktyczne konsekwencje: „prawda to to, co działa”. Zamiast pytać o abstrakcyjną istotę prawdy, pragmatyzm pyta, jakie konkretne różnice w działaniu pociąga przyjęcie danego przekonania.

Pragmatyzm odrzucał kontemplacyjne, zamknięte systemy metafizyki na rzecz metody, eksperymentu i praktyki. James rozumiał prawdę jako to, co się sprawdza w życiu, Dewey przekształcił pragmatyzm w instrumentalizm i filozofię edukacji. Nurt ten miał ogromny wpływ na amerykańską psychologię, edukację, filozofię nauki i demokracji.

Ilustracja do tematu — Pragmatyzm: prawda jako to, co działa.

Oś czasu pragmatyzmu

1870 Peirce, James i reszta „Klubu Metafizycznego” w Cambridge (Harvard) dyskutują o nowej metodzie; Peirce formułuje zasadę pragmatyczną.
1878 Peirce publikuje Jak sprawić, by nasze idee były jasne (How to Make Our Ideas Clear), wykład zasady pragmatycznej.
1890-1907 William James popularyzuje pragmatyzm; wykłady i książki.
1907 James wydaje Pragmatyzm (Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking).
1916 John Dewey publikuje Demokrację i edukację (Democracy and Education), łącząc pragmatyzm z edukacją i demokracją.
XX wiek Neopragmatyzm: Richard Rorty (1931-2007) odnawia pragmatyzm w XX wieku.

Kluczowe idee

Zasada pragmatyczna (Peirce): znaczenie pojęcia to suma możliwych praktycznych konsekwencji jego użycia.
Prawda jako to, co działa (James): przekonanie jest prawdziwe, jeśli prowadzi do skutecznego działania i pomaga w życiu.
Instrumentalizm (Dewey): myśl jest narzędziem rozwiązywania problemów, wiedza instrumentem działania.
Eksperymentalizm: filozofia jest jak nauka, testuje się hipotezy w praktyce.
Fallibilizm (Peirce): żadne przekonanie nie jest ostatecznie pewne; nauka wciąż się koryguje.

Przedstawiciele

Charles Sanders Peirce (1839-1914), twórca zasady pragmatycznej i logik.
William James (1842-1910), psycholog i popularyzator; pragmatyzm jako metoda i teoria prawdy.
John Dewey (1859-1952), instrumentalizm, filozofia edukacji i demokracji.
Richard Rorty (1931-2007), neopragmatysta i kontrowersyjny krytyk tradycyjnej epistemologii.

Głośne cytaty

„Uważajcie, co robicie, gdy mówicie 'prawda’: sprawdzajcie, jakie praktyczne różnice to wprowadza.”

Parafraza pragmatycznej metody Peirce’a i Jamesa

„Prawdziwe jest to, co prowadzi do najlepszych konsekwencji w działaniu.”

William James (parafraza)

Porównania z innymi kierunkami

Pragmatyzm odrzuca spekulatywną metafizykę idealizmu niemieckiego i racjonalizm kartezjanizmu, kładąc nacisk na praktykę i konsekwencje zamiast na czysty rozum. Z empiryzmem dzieli zaufanie do doświadczenia, ale dodaje eksperyment i działanie. W porównaniu z filozofią analityczną pragmatyzm jest mniej formalny, bardziej zwrócony ku życiu i demokracji.